عقيدهء عقليون اين گونه تصورات هيچ مبدأ و منشئى جز خود عقل ندارد و اين تصورات قبل از هر حس و احساسى براى عقل حاصل هستند و اگر فرض كنيم كه هيچ صورت محسوسه‌اى وارد ذهن نشود باز ذهن از خود و پيش خود واجد اين تصورات است . دكارت كه سر دستهء عقليون است پاره‌اى از مفاهيم و تصورات را از قبيل وجود و وحدت و حتى بعد و شكل و حركت و مدت را نام مىبرد و مىگويد اين تصورات هيچ گونه استنادى به حس ندارد و فطرى و ذاتى عقل است . بعد از دكارت جماعتى از فلاسفه پيدا شدند كه اصول عقايد دكارت را با فىالجمله اختلاف پذيرفتند . به عقيدهء دكارت و ساير عقليون ، علم حقيقى كه قابل اعتماد و اطمينان است همان است كه از راه معقولات فطرى به دست آمده باشد . ما در مقدمهء مقالهء 4 به مناسبتى گفتار دكارت و پيروانش را نقل كرديم ( رجوع شود به صفحات 181 و 182 ) . كانت نيز به وجه ديگرى قائل به معانى فطرى شد و يك رشته از تصورات ديگرى را ما قبل حس و احساس خواند . به عقيدهء كانت مفهوم زمان و مكان و آنچه منشعب از اين دو مفهوم است از اين قبيل است . وى جميع مفاهيم رياضى را فطرى و ما قبل حس و احساس مىداند . روى نظريهء عقليون ، عناصر سادهء اوليهء عقليه بر دو قسم است : قسم اول ، معقولاتى كه از راه يكى از حواس خارجى يا داخلى وارد ذهن شده است و قوهء عاقله با نيروى « تجريد » از آنها صورت كلى و معقول ساخته است . قسم دوم ، معقولاتى كه فطرى و خاصيت ذاتى عقل است و هيچ گونه استنادى به حس و احساس ندارد . حسيون به عقيدهء اين دسته ، تصورات فطرى ذاتى معنا ندارد . ذهن در ابتدا به منزلهء لوح سفيد و بى نقشى است و به تدريج از راه حواس خارجى و حواس داخلى نقشهايى را مىپذيرد . كار عقل جز تجريد و تعميم يا تجزيه و تركيب آنچه از راه يكى از حواس وارد ذهن مىشود چيزى نيست . تمام تصورات ذهنى بدون استثناء صورتهايى هستند كه ذهن به وسيلهء آلات حسيه از يك پديدهء خارجى از قبيل سفيدى و سياهى و گرمى و سردى و نرمى و درشتى و غيره ، يا از يك پديدهء نفسانى از قبيل لذت و رنج و شوق و